Pozytywizm pojawia się w Polsce po klęsce powstania styczniowego i proponuje zupełnie inną odpowiedź na pytanie o przyszłość narodu niż wcześniejszy romantyzm. Zamiast kolejnego zrywu zbrojnego pojawiają się praca, edukacja, rozwój nauki, gospodarki i stopniowe wzmacnianie całego społeczeństwa.
Na maturze nie wystarczy jednak wiedzieć, że pozytywizm to praca u podstaw i praca organiczna. Trzeba umieć pokazać, jak te idee działają w konkretnych utworach i bohaterach. Najważniejszym przykładem jest Lalka Bolesława Prusa, która z jednej strony pokazuje pozytywistyczne ideały, a z drugiej – bardzo wyraźnie ujawnia ich ograniczenia.
Uporządkujmy więc najważniejsze daty, pojęcia, lektury i motywy pozytywizmu, które warto znać przed maturą.
W skrócie
- Polski pozytywizm rozwijał się przede wszystkim od 1864 roku do około 1890–1891 roku.
- Jego początek wiąże się z klęską powstania styczniowego.
- Pozytywiści odchodzili od idei kolejnego zrywu zbrojnego i stawiali na pracę, edukację, naukę, rozwój gospodarczy oraz stopniowe wzmacnianie społeczeństwa.
- Najważniejsze pojęcia to m.in. scjentyzm, utylitaryzm, ewolucjonizm, organicyzm, praca organiczna, praca u podstaw, emancypacja kobiet i asymilacja Żydów.
- Najważniejszą lekturą epoki na maturze jest Lalka Bolesława Prusa.
- W aktualnym kanonie znajduje się również Potop Henryka Sienkiewicza we fragmentach.
- Zbrodnia i kara Dostojewskiego należy do ważnych lektur XIX wieku, ale lepiej traktować ją jako przykład europejskiego realizmu, a nie polskiego programu pozytywizmu.
- Pozytywizm to przede wszystkim epoka realizmu, diagnozy społeczeństwa i wiary w użyteczność wiedzy oraz pracy.
Pozytywizm – co to za epoka?
Za początek pozytywizmu w Polsce przyjmuje się najczęściej rok 1864, czyli moment po klęsce powstania styczniowego. Epoka trwa do około początku lat 90. XIX wieku, kiedy w kulturze coraz wyraźniej pojawiają się tendencje kojarzone z Młodą Polską.
Nazwa „pozytywizm” pochodzi od filozofii Auguste’a Comte’a, który podkreślał znaczenie wiedzy opartej na faktach, obserwacji i doświadczeniu.
W Polsce termin ten oznacza jednak coś więcej niż kierunek filozoficzny. Stał się nazwą całej epoki, ponieważ bardzo dobrze odpowiadał nowemu sposobowi myślenia o społeczeństwie, nauce i rozwoju.
W Europie druga połowa XIX wieku jest częściej opisywana również przez pojęcia realizmu i naturalizmu. Warto o tym pamiętać, szczególnie gdy omawiasz takich twórców jak Dostojewski, Balzac czy Flaubert.
Dlaczego pozytywizm pojawia się po klęsce powstania styczniowego?
Romantyzm bardzo mocno wiązał patriotyzm z ideą walki, poświęcenia i zrywu narodowego. Kolejne próby odzyskania niepodległości kończyły się jednak klęską, represjami i osłabieniem społeczeństwa.
Po powstaniu styczniowym coraz częściej pojawiało się więc pytanie:
czy kolejne powstanie naprawdę jest najlepszą drogą?
Pozytywiści proponowali inną odpowiedź.
Zamiast przygotowywać kolejny zryw, należało:
- edukować społeczeństwo,
- rozwijać gospodarkę,
- wspierać naukę,
- zmniejszać nierówności społeczne,
- aktywizować najuboższe grupy,
- wzmacniać polski handel i przedsiębiorczość,
- budować silne społeczeństwo zdolne przetrwać okres zaborów.
Dlatego pozytywistyczny patriotyzm nie musi oznaczać walki z bronią w ręku. Praca dla dobra społeczeństwa również może być formą działania na rzecz ojczyzny.
Romantyzm a pozytywizm – co się zmienia?
Najłatwiej zrozumieć pozytywizm, zestawiając go z wcześniejszą epoką.
| Romantyzm | Pozytywizm |
|---|---|
| uczucie i intuicja | rozum, wiedza i doświadczenie |
| wybitna jednostka | społeczeństwo i współpraca |
| bunt | praktyczne działanie |
| walka narodowowyzwoleńcza | praca organiczna i praca u podstaw |
| poeta-wieszcz | pisarz obserwujący i diagnozujący społeczeństwo |
| fantastyka i metafizyka | realizm i prawdopodobieństwo |
| gwałtowna zmiana | stopniowy rozwój |
Nie oznacza to jednak, że jedna epoka kończy się dokładnie w chwili rozpoczęcia drugiej. Lalka pokazuje właśnie, jak romantyczne idee nadal funkcjonują w świecie pozytywistycznym.
Najlepszym przykładem jest Stanisław Wokulski, który łączy cechy człowieka romantycznego z pozytywistycznym przedsiębiorcą.
Jakie lektury pozytywizmu trzeba znać na maturze?
„Lalka” Bolesława Prusa
Lalka jest aktualną lekturą obowiązkową poznawaną w całości i najważniejszym utworem pozwalającym zrozumieć polski pozytywizm.
Warto znać nie tylko losy Wokulskiego i jego miłość do Izabeli Łęckiej, ale również:
- strukturę społeczną Warszawy,
- stosunek poszczególnych grup do pracy,
- problem nierówności,
- znaczenie pieniędzy i pochodzenia,
- zainteresowanie nauką,
- problem asymilacji,
- zderzenie romantycznych marzeń z pozytywistycznym pragmatyzmem.
„Potop” Henryka Sienkiewicza
W aktualnym zakresie obowiązują fragmenty Potopu.
To powieść historyczna powstała w epoce pozytywizmu, ale nie jest ilustracją pracy organicznej czy scjentyzmu. Sienkiewicz sięga do XVII wieku, aby opowiadać o patriotyzmie, wspólnocie i obronie ojczyzny.
„Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego
Zbrodnia i kara również jest aktualną lekturą obowiązkową, ale nie należy przedstawiać jej jako utworu polskiego pozytywizmu.
To przede wszystkim ważny przykład realizmu europejskiego drugiej połowy XIX wieku.
Może być bardzo przydatna przy takich problemach jak:
- wina i kara,
- moralność,
- bieda,
- miasto,
- nierówności społeczne,
- psychologia bohatera,
- wpływ idei na ludzkie działanie.
Co z „Gloria victis”?
Gloria victis Elizy Orzeszkowej nie znajduje się w aktualnym kanonie z podstawy programowej z 2024 roku jako lektura obowiązkowa.
W okresie przejściowym do 2028 roku można jednak wykorzystywać w wypracowaniu również lektury obowiązkowe z wcześniejszej podstawy programowej. Na tej liście znajduje się właśnie Gloria victis.
To bardzo wartościowy kontekst szczególnie wtedy, gdy piszesz o:
- powstaniu styczniowym,
- patriotyzmie,
- pamięci o bohaterach,
- ofierze,
- relacji pomiędzy romantyzmem a pozytywizmem.
Jakie pojęcia pozytywizmu trzeba znać?
Scjentyzm
Scjentyzm oznacza wiarę w naukę i przekonanie, że wiedza oraz rozwój techniczny mogą poprawić życie człowieka i społeczeństwa.
W Lalce bardzo dobrym przykładem jest Julian Ochocki.
Nie interesuje go życie towarzyskie arystokracji. Fascynują go:
- nauka,
- wynalazki,
- technika,
- rozwój ludzkości.
Ochocki reprezentuje więc człowieka patrzącego w przyszłość i wierzącego, że postęp może zmieniać świat.
Utylitaryzm
Utylitaryzm zakłada, że działanie powinno przynosić realny pożytek.
Dla pozytywistów liczy się więc nie tylko piękna idea, ale również pytanie:
co konkretnie wynika z niej dla człowieka i społeczeństwa?
Dlatego tak ważne stają się:
- edukacja,
- praca,
- rozwój nauki,
- poprawa warunków życia,
- praktyczne działanie.
Ewolucjonizm
Ewolucjonizm wiąże się z przekonaniem, że społeczeństwo rozwija się stopniowo.
To bardzo ważne w zestawieniu z romantyzmem.
Romantyczny sposób myślenia może zakładać gwałtowną zmianę poprzez rewolucję lub powstanie.
Pozytywistyczny model zakłada:
małe zmiany → konsekwentna praca → długotrwały rozwój.
Organicyzm
Organicyzm traktuje społeczeństwo jak żywy organizm.
Poszczególne grupy społeczne są jak jego organy. Jeżeli jedna część funkcjonuje źle, wpływa to na cały organizm.
Z tej koncepcji bezpośrednio wynika idea pracy organicznej.
Praca organiczna
Praca organiczna oznacza działania, które mają wzmacniać całe społeczeństwo.
Obejmuje przede wszystkim:
- rozwój przedsiębiorczości,
- handel,
- przemysł,
- naukę,
- współpracę różnych grup,
- tworzenie nowych możliwości ekonomicznych.
W Lalce można połączyć tę ideę przede wszystkim z działalnością Wokulskiego jako przedsiębiorcy.
Jednocześnie powieść pokazuje, że sam sukces ekonomiczny nie wystarczy, jeśli społeczeństwo pozostaje podzielone i niechętne zmianom.
Praca u podstaw
Praca u podstaw oznacza działania skierowane do najuboższych i najsłabiej wykształconych grup społecznych.
Najważniejsze stają się:
- edukacja,
- walka z analfabetyzmem,
- poprawa warunków życia,
- tworzenie możliwości samodzielnego rozwoju.
W Lalce Wokulski pomaga m.in. ludziom znajdującym się w trudnej sytuacji życiowej, takim jak Wysocki, Węgiełek czy Marianna.
Nie chodzi tylko o jednorazową pomoc finansową. Pozytywistyczny ideał zakłada przede wszystkim stworzenie człowiekowi warunków do samodzielnego funkcjonowania.
Emancypacja kobiet
Emancypacja oznacza dążenie do zwiększenia samodzielności kobiet, przede wszystkim poprzez:
- dostęp do edukacji,
- możliwość pracy,
- niezależność ekonomiczną,
- większy udział w życiu społecznym.
Problem jest bardzo praktyczny. Kobieta pozbawiona wykształcenia i możliwości zarabiania jest uzależniona ekonomicznie od ojca, męża lub rodziny.
W Lalce interesującym przykładem jest Helena Stawska, która próbuje samodzielnie utrzymać siebie i swoją córkę.
Asymilacja Żydów
Pozytywiści podejmowali także problem relacji polsko-żydowskich.
Idea asymilacji zakładała włączenie ludności żydowskiej w życie społeczne i gospodarcze oraz ograniczenie uprzedzeń.
W Lalce problem ten pojawia się m.in. poprzez rodzinę Szlangbaumów.
Warto zwrócić uwagę nie tylko na ich działania, ale również na sposób, w jaki reagują na nich inni bohaterowie.
Powieść pozwala więc analizować:
- stereotypy,
- uprzedzenia,
- konflikty społeczne,
- ekonomiczne źródła niechęci,
- trudności w realizacji programu asymilacji.
Dlaczego realizm jest tak ważny w pozytywizmie?
Pozytywiści chcieli nie tylko tworzyć literaturę, ale również diagnozować społeczeństwo.
Do tego świetnie nadawała się powieść realistyczna.
Realizm pozwala pokazać:
- różne grupy społeczne,
- konkretne miejsca,
- warunki życia,
- mechanizmy ekonomiczne,
- nierówności,
- psychologię bohaterów,
- problemy społeczne.
Dlatego literatura może działać niemal jak obserwacja społeczeństwa.
Najważniejsze cechy realizmu
- prawdopodobieństwo wydarzeń,
- bohaterowie zakorzenieni w konkretnym środowisku społecznym,
- szczegółowe opisy przestrzeni i obyczajów,
- pokazywanie różnych warstw społecznych,
- zainteresowanie codziennym życiem,
- rozbudowana psychologia postaci,
- problemy ekonomiczne i społeczne.
Lalka jest jednym z najlepszych polskich przykładów powieści realistycznej, ponieważ tworzy rozbudowany obraz Warszawy i zamieszkujących ją grup.
„Lalka” – co trzeba wiedzieć na maturę?
Nie należy jednak traktować jej wyłącznie jako historii nieszczęśliwej miłości Wokulskiego do Izabeli Łęckiej.
Prus wykorzystuje los bohatera do pokazania znacznie szerszego obrazu społeczeństwa.
Wokulski – romantyk czy pozytywista?
To jedno z najbardziej charakterystycznych pytań dotyczących bohatera.
Wokulski łączy cechy dwóch epok.
Romantyczny Wokulski:
- bierze udział w powstaniu,
- jest samotnikiem,
- idealizuje miłość,
- podporządkowuje uczuciu dużą część swojego życia,
- przeżywa głęboki kryzys emocjonalny.
Pozytywistyczny Wokulski:
- jest przedsiębiorczy,
- potrafi pomnażać majątek,
- interesuje się nauką,
- pomaga osobom znajdującym się w trudnej sytuacji,
- wierzy w znaczenie pracy i rozwoju.
Najlepszy wniosek nie brzmi więc:
„Wokulski jest w połowie romantykiem, a w połowie pozytywistą”.
Lepiej zauważyć, że jest człowiekiem epoki przejściowej. Próbuje funkcjonować w świecie pozytywistycznych wartości, ale jednocześnie pozostaje głęboko związany z romantycznym sposobem przeżywania miłości i własnego losu.
Rzecki – romantyk w świecie pozytywizmu
Ignacy Rzecki żyje w dużej mierze przeszłością.
Jest bonapartystą i wierzy w wielką politykę oraz możliwość pojawienia się wydarzeń, które zmienią los Europy i Polski.
Jego sposób patrzenia na historię jest znacznie bliższy romantycznym nadziejom niż praktycznemu programowi pozytywistycznemu.
Rzecki jest więc bardzo dobrym przykładem pokazującym, że idee poprzedniej epoki nie znikają automatycznie wraz z nadejściem nowej.
Ochocki – nauka i przyszłość
Julian Ochocki jest jednym z najbardziej konsekwentnych reprezentantów pozytywistycznej wiary w naukę.
Nie interesuje go arystokratyczne życie towarzyskie. Chce tworzyć wynalazki i rozwijać wiedzę.
Można go połączyć z:
- scjentyzmem,
- kultem nauki,
- ideą postępu,
- wiarą w przyszłość.
Izabela Łęcka i krytyka arystokracji
Izabela jest jednym z bohaterów pozwalających Prusowi pokazać problemy polskiej arystokracji.
Środowisko to zostaje przedstawione jako grupa, która często:
- unika pracy,
- żyje ponad stan,
- przywiązuje ogromną wagę do pochodzenia,
- gardzi handlem i przedsiębiorczością,
- nie potrafi dostosować się do zmieniającej się rzeczywistości.
Wokulski może zdobyć wielki majątek, ale pieniądze nie sprawiają automatycznie, że zostaje zaakceptowany jako równy przedstawicielom arystokracji.
Warszawa w „Lalce”
Warszawa jest czymś więcej niż tylko miejscem akcji.
Prus pokazuje wiele jej światów:
- salony arystokratyczne,
- sklepy i środowisko mieszczańskie,
- biedne Powiśle,
- ludzi pracujących,
- bezrobotnych,
- przedsiębiorców,
- ludzi nauki.
Dzięki temu miasto staje się panoramą całego społeczeństwa.
Właśnie dlatego Lalka świetnie nadaje się do tematów o nierównościach, pieniądzach, awansie społecznym czy wpływie środowiska na człowieka.
Bieda i nierówności społeczne
Jednym z najmocniejszych kontrastów w powieści jest zestawienie życia arystokracji z warunkami panującymi na Powiślu.
Prus pokazuje, że w jednym mieście funkcjonują obok siebie ludzie mający zupełnie różne możliwości.
To dobrze pokazuje, dlaczego pozytywistyczny program pracy u podstaw w ogóle był potrzebny.
Praca i przedsiębiorczość
W Lalce praca bardzo często określa wartość bohatera.
Pozytywnie pokazani są ludzie:
- aktywni,
- samodzielni,
- pracowici,
- rozwijający własne umiejętności.
Negatywnym przeciwieństwem jest część arystokracji, która chce utrzymywać wysoki status społeczny bez realnej aktywności.
Motyw pracy jest jednym z najbardziej uniwersalnych motywów maturalnych. Więcej przykładów znajdziesz w artykule: Top 5 najczęstszych motywów na maturze z polskiego.
Czy pozytywistyczny program działa w „Lalce”?
Nie do końca.
Prus pokazuje pozytywistyczne idee, ale nie tworzy propagandowej powieści, w której wystarczy ciężko pracować, aby wszystkie problemy społeczne zniknęły.
W świecie Lalki:
- arystokracja często gardzi pracą,
- pochodzenie społeczne nadal decyduje o pozycji człowieka,
- bieda ogranicza możliwości rozwoju,
- ludzie nauki nie otrzymują wystarczającego wsparcia,
- asymilacja napotyka uprzedzenia,
- społeczeństwo pozostaje mocno podzielone,
- Wokulski mimo majątku nie może łatwo przekroczyć bariery klasowej.
Dlatego Lalka nie tylko ilustruje program pozytywizmu. Pokazuje także, jak trudno go zrealizować w rzeczywistym społeczeństwie.
To bardzo wartościowy wniosek do wypracowania, bo pozwala przejść od prostej definicji do oceny działania idei w praktyce.
„Potop” – dlaczego powieść historyczna jest ważna w pozytywizmie?
Na pierwszy rzut oka może wydawać się, że Potop słabo pasuje do epoki kojarzonej z pracą, nauką i realizmem społecznym.
Sienkiewicz wybiera jednak inny sposób realizowania społecznej funkcji literatury.
Wraca do historii Polski i pokazuje moment wielkiego zagrożenia państwa, ale również:
- bohaterstwo,
- patriotyzm,
- przemianę jednostki,
- wspólnotę,
- walkę w obronie ojczyzny.
Literatura historyczna miała podtrzymywać pamięć narodową i wzmacniać społeczeństwo żyjące pod zaborami.
To właśnie z twórczością Sienkiewicza łączy się określenie „ku pokrzepieniu serc”.
Kmicic – bohater, który się zmienia
Andrzej Kmicic początkowo jest porywczy, egoistyczny i podejmuje decyzje prowadzące do bardzo poważnych konsekwencji.
Z czasem przechodzi jednak głęboką przemianę.
Staje się człowiekiem:
- odpowiedzialnym,
- gotowym do poświęcenia,
- walczącym w obronie ojczyzny,
- próbującym naprawić własne błędy.
Dlatego Potop można wykorzystać nie tylko przy temacie patriotyzmu, ale również przy zagadnieniach dotyczących przemiany człowieka, winy, odkupienia i odpowiedzialności.
Czy „Zbrodnia i kara” należy do pozytywizmu?
Najbezpieczniej powiedzieć, że Zbrodnia i kara jest powieścią należącą do europejskiego realizmu XIX wieku, a nie do polskiego programu pozytywizmu.
Dostojewski nie realizuje haseł pracy organicznej czy asymilacji.
Jego powieść świetnie pasuje jednak do szerszego obrazu literatury drugiej połowy XIX wieku dzięki:
- realistycznemu obrazowi Petersburga,
- pokazaniu biedy i wykluczenia,
- pogłębionej psychologii bohatera,
- analizie wpływu idei na człowieka,
- problemowi winy i odpowiedzialności.
To dobry przykład pokazujący, że pojęcia „pozytywizm” i „realizm” nie są synonimami.
Czy pozytywizm to epoka bez poezji?
Nie, choć rzeczywiście proza zajmuje w tej epoce znacznie ważniejsze miejsce niż w romantyzmie.
Jednym z najważniejszych poetów tego okresu jest Adam Asnyk.
Jego utwór Do młodych dobrze pokazuje kilka podstawowych idei epoki.
Pojawiają się w nim:
- wezwanie do zdobywania wiedzy,
- poszukiwanie nowych dróg,
- wiara w rozwój,
- otwartość na przyszłość,
- jednoczesny szacunek dla dorobku poprzednich pokoleń.
To ważna wskazówka także pod kątem matury. Zadanie nie musi pytać wprost:
„Co to jest scjentyzm?”
Możesz otrzymać fragment tekstu i zostać poproszony o rozpoznanie, jakie idee epoki zostały w nim wyrażone.
Najważniejsze motywy pozytywizmu na maturę
| Motyw lub problem | Utwór | Co warto zapamiętać? |
|---|---|---|
| praca | Lalka | Wokulski, Ochocki i Stawska pokazują różne znaczenia pracy |
| miłość | Lalka | uczucie Wokulskiego motywuje go do działania, ale również prowadzi do kryzysu |
| marzenia i rzeczywistość | Lalka | idealny obraz Izabeli zderza się z prawdą o niej |
| pieniądze | Lalka | majątek daje możliwości, ale nie usuwa wszystkich barier społecznych |
| pochodzenie społeczne | Lalka | Wokulski mimo bogactwa nadal nie należy naprawdę do świata arystokracji |
| miasto | Lalka, Zbrodnia i kara | miasto pokazuje społeczne kontrasty i wpływa na życie bohaterów |
| nauka | Lalka | Ochocki reprezentuje wiarę w postęp |
| bieda | Lalka, Zbrodnia i kara | warunki ekonomiczne ograniczają wybory i możliwości człowieka |
| patriotyzm | Potop, Gloria victis | literatura pokazuje różne sposoby działania na rzecz wspólnoty |
| przemiana | Potop | Kmicic próbuje naprawić własne błędy i odzyskać dobre imię |
| idealizm | Lalka | Wokulski, Rzecki i Ochocki reprezentują różne odmiany idealizmu |
| pamięć | Lalka, Gloria victis | przeszłość wpływa zarówno na jednostkę, jak i całe społeczeństwo |
Jak wykorzystać pozytywizm w wypracowaniu?
Najlepiej przygotować materiał według prostego schematu:
idea lub motyw → bohater → konkretna sytuacja → problem → wniosek.
Na przykład:
- problem: konfrontacja marzeń z rzeczywistością,
- bohater: Stanisław Wokulski,
- sytuacja: idealizuje Izabelę i próbuje wejść do świata arystokracji,
- konfrontacja: stopniowo dostrzega prawdziwy charakter Izabeli i powierzchowność środowiska, do którego chciał należeć,
- wniosek: człowiek może podporządkować życie wyobrażeniu, które nie odpowiada rzeczywistości.
Ten sam Wokulski może później przydać się w tematach dotyczących:
- miłości,
- pracy,
- ambicji,
- samotności,
- pieniędzy,
- awansu społecznego,
- marzeń,
- rozczarowania.
Dlatego warto przygotowywać bohaterów nie poprzez streszczenie całej fabuły, lecz jako zestaw konkretnych sytuacji i wniosków.
Jak przygotować „Lalkę” do matury ustnej?
Lalka jest bardzo wdzięczną lekturą do matury ustnej, ponieważ pozwala mówić o problemach znacznie szerszych niż sam pozytywizm.
Przygotowując ją, uporządkuj przede wszystkim:
- miłość Wokulskiego,
- znaczenie pracy,
- konflikt marzeń z rzeczywistością,
- wpływ pieniędzy i pochodzenia na relacje,
- obraz miasta,
- rolę wspomnień i przeszłości.
Wtedy jedna lektura daje Ci wiele gotowych kierunków argumentacji.
Jeśli przygotowujesz również część ustną, zobacz poradnik: jak wygląda matura ustna z języka polskiego?
Jak powtarzać pozytywizm przed maturą?
Nie próbuj uczyć się epoki jako listy definicji.
Podziel materiał na pięć obszarów.
- Tło historyczne – powstanie styczniowe i zmiana modelu patriotyzmu.
- Najważniejsze idee – scjentyzm, organicyzm, utylitaryzm, praca organiczna, praca u podstaw, emancypacja, asymilacja.
- Realizm – sposób diagnozowania społeczeństwa poprzez literaturę.
- Lektury – przede wszystkim Lalka i Potop, a w szerszym kontekście również Zbrodnia i kara.
- Motywy – praca, miłość, marzenia, pieniądze, miasto, bieda, przemiana, patriotyzm.
Przy każdym pojęciu spróbuj odpowiedzieć:
„W jakiej konkretnej sytuacji z lektury mogę to pokazać?”
Jeśli potrafisz podać przykład bez zaglądania do notatek, masz wiedzę, którą da się realnie wykorzystać w arkuszu.
Jak przygotować pozytywizm i pozostałe epoki do matury podstawowej?
Na maturze podstawowej wiedza o pozytywizmie łączy się z kilkoma różnymi umiejętnościami. Musisz nie tylko znać Lalkę, ale również umieć rozpoznawać idee epoki w tekstach, analizować bohaterów, budować argumentację i wykorzystywać lekturę w wypracowaniu oraz na ustnej.
W kursie wideo z języka polskiego podstawowego Maturalnych pozytywizm jest osobnym modułem obejmującym m.in. założenia epoki, Lalkę, Potop, Zbrodnię i karę, poezję oraz Gloria victis.
Dlaczego warto wykorzystać kurs podczas przygotowań?
- Epoki są uporządkowane chronologicznie, dzięki czemu łatwiej zobaczyć zależności między romantyzmem, pozytywizmem i kolejnymi okresami.
- Najważniejsze lektury są omawiane osobno, więc możesz najpierw zrozumieć epokę, a później zobaczyć jej idee w konkretnych utworach.
- Ćwiczysz również zadania i quizy, a nie tylko oglądasz teorię.
- Przygotowanie obejmuje różne części egzaminu – test historycznoliteracki, lektury, wypracowanie i maturę ustną.
- Materiał jest ułożony pod maturę, dzięki czemu łatwiej oddzielić wiedzę naprawdę potrzebną na egzaminie od szczegółów, które nie mają większego znaczenia.
A jeśli zdajesz język polski na poziomie rozszerzonym?
Na rozszerzeniu warto pójść dalej niż do prostego rozpoznawania haseł epoki.
Przy pozytywizmie szczególnie przydatna jest umiejętność:
- porównywania różnych odmian realizmu,
- analizy psychologicznej bohaterów,
- łączenia literatury z kontekstem filozoficznym i społecznym,
- porównywania różnych modeli idealizmu,
- wykorzystywania tekstów europejskich jako kontekstów.
W kursie wideo z języka polskiego rozszerzonego Maturalnych znajduje się również osobny moduł poświęcony pozytywizmowi, obejmujący Lalkę, Potop, Zbrodnię i karę, poezję oraz Gloria victis.
Kurs może pomóc Ci:
- budować szerszą bazę kontekstów,
- porównywać teksty i bohaterów, zamiast uczyć się każdej lektury osobno,
- rozwijać interpretację potrzebną w wypracowaniu rozszerzonym,
- utrwalać materiał na zadaniach i quizach,
- łączyć historię literatury z problemami społecznymi i filozoficznymi.
Co przede wszystkim zapamiętać z pozytywizmu?
Jeśli chcesz na końcu powtórki uporządkować najważniejsze skojarzenia, zapamiętaj:
powstanie styczniowe → odejście od kolejnych zrywów → program pracy.
organicyzm → społeczeństwo jako organizm → praca organiczna.
praca u podstaw → edukacja i pomoc najuboższym grupom.
scjentyzm → wiara w naukę → Ochocki.
emancypacja → niezależność kobiet → edukacja i praca.
asymilacja → próba integracji ludności żydowskiej → Szlangbaumowie.
realizm → dokładna diagnoza społeczeństwa → Warszawa w „Lalce”.
Wokulski → romantyczne uczucia + pozytywistyczna aktywność.
„Lalka” → nie tylko pokazuje program pozytywizmu, ale również sprawdza, czy ten program może działać w podzielonym społeczeństwie.
Jeśli potrafisz połączyć każde z tych haseł z konkretną sceną, bohaterem i wnioskiem, nie uczysz się już pozytywizmu jako zestawu definicji. Masz materiał, który możesz rzeczywiście wykorzystać w teście, na maturze ustnej i w wypracowaniu.
Czy pozytywiści odrzucili patriotyzm i walkę o niepodległość?
Nie. Zmienił się przede wszystkim sposób rozumienia patriotycznego działania. Po klęsce powstania styczniowego część polskich intelektualistów uznała, że kolejne nieprzygotowane zrywy mogą jeszcze bardziej osłabić społeczeństwo.
Dlatego patriotyzmem mogły stać się również edukacja, rozwój gospodarczy, nauka, wspieranie najuboższych czy budowanie silnych instytucji społecznych. Pozytywizm nie oznacza więc rezygnacji z myślenia o Polsce, lecz zmianę strategii działania.
Czy Wokulski jest przykładem idealnego pozytywisty?
Nie. Właśnie dlatego jest tak interesującym bohaterem.
Wokulski realizuje część pozytywistycznych ideałów: pracuje, prowadzi interesy, pomaga potrzebującym i interesuje się nauką. Jednocześnie jego życie zostaje zdominowane przez idealizowaną miłość do Izabeli.
Można więc powiedzieć, że Prus wykorzystuje Wokulskiego do pokazania konfliktu między racjonalnym działaniem a siłą emocji i marzeń. Bohater nie jest podręcznikowym pozytywistą, lecz człowiekiem rozdwojonym między różnymi systemami wartości.
Dlaczego „Pamiętnik starego subiekta” jest ważny?
Nie jest jedynie dodatkiem do głównej fabuły. Dzięki pamiętnikowi poznajemy historię Rzeckiego, jego poglądy polityczne, przywiązanie do bonapartyzmu i sposób postrzegania Wokulskiego.
Pozwala on również pokazać, jak mocno przeszłość wpływa na człowieka. Rzecki żyje w epoce pozytywizmu, ale mentalnie wciąż pozostaje związany z romantycznymi wyobrażeniami o historii.
Dlaczego Wokulskiemu pieniądze nie wystarczają do awansu społecznego?
Ponieważ świat arystokracji jest oparty nie tylko na majątku, ale również na pochodzeniu.
Wokulski może zdobyć fortunę, kupować majątek Łęckich i przebywać w arystokratycznych salonach, ale dla wielu przedstawicieli tej grupy nadal pozostaje kupcem.
Prus pokazuje w ten sposób, że społeczeństwo nie działa zgodnie z prostą zasadą: „pracujesz i osiągasz sukces, więc awansujesz”. Bariery klasowe mogą być silniejsze niż zdolności, praca czy pieniądze.
Czy realizm oznacza, że wydarzenia przedstawione w powieści wydarzyły się naprawdę?
Nie. Realizm nie oznacza dokumentalnego zapisu rzeczywistości.
Fabuła i bohaterowie mogą być fikcyjni, ale powinni być prawdopodobni i osadzeni w wiarygodnym świecie społecznym. Autor realistyczny dba o szczegóły obyczajowe, ekonomiczne i topograficzne oraz pokazuje mechanizmy, które rzeczywiście funkcjonują w społeczeństwie.
Dlatego realistyczna Warszawa Prusa jest literacką konstrukcją, ale pozwala wiarygodnie pokazać problemy XIX-wiecznego miasta.
Czym realizm różni się od naturalizmu?
Realizm dąży przede wszystkim do możliwie wiarygodnego przedstawienia człowieka i społeczeństwa.
Naturalizm idzie dalej. Szczególnie mocno podkreśla wpływ biologii, środowiska, warunków materialnych i dziedziczności na człowieka. Częściej pokazuje również biedę, choroby czy fizjologiczne aspekty życia bez idealizacji.
Najprościej:
realizm → wiarygodna obserwacja rzeczywistości
naturalizm → człowiek silnie uwarunkowany przez biologię i środowisko
Czy pozytywizm całkowicie odciął się od romantyzmu?
Nie. Epoki literackie nie zmieniają się z dnia na dzień.
Pozytywiści krytykowali przede wszystkim niektóre romantyczne sposoby działania, zwłaszcza kult nieprzygotowanego zrywu. Jednocześnie pamięć o powstaniach, patriotyzmie i romantycznych bohaterach nadal była żywa.
Co oznacza hasło „ku pokrzepieniu serc”?
Określenie wiąże się przede wszystkim z historyczną twórczością Henryka Sienkiewicza.
W kraju pozbawionym niepodległości literatura przypominająca dawne zwycięstwa, bohaterstwo i momenty narodowej wspólnoty mogła podtrzymywać poczucie tożsamości oraz nadzieję.
Czy „Nad Niemnem” i nowele pozytywistyczne trzeba znać jako lektury obowiązkowe?
Nie należy automatycznie traktować wszystkich tradycyjnie omawianych utworów pozytywizmu jako aktualnych lektur obowiązkowych. Starsze repetytoria i materiały internetowe często opierają się na wcześniejszych podstawach programowych.
Na maturę najlepiej rozróżniać trzy kategorie: aktualne lektury obowiązkowe, teksty możliwe do wykorzystania dzięki przepisom przejściowym oraz utwory będące jedynie wartościowym kontekstem historycznoliterackim.
