Barok – powtórka do matury. Najważniejsze lektury, motywy i pojęcia

Najważniejsze informacje w skrócie:

• Barok to epoka kontrastu, niepokoju, przemijania i poszukiwania niezwykłej formy. Nie odrzuca pytań renesansu – udziela na nie znacznie mniej spokojnych odpowiedzi.
• Najważniejsze pojęcia: vanitas, tempus fugit, koncept, konceptyzm, marinizm, paradoks, antyteza, poezja metafizyczna, sarmatyzm.
• Aktualną lekturą obowiązkową z tego kręgu jest “Skąpiec” Moliera – reprezentujący jednak klasycyzm francuski, nie typową estetykę barokową.
• Morsztyna, Naborowskiego i Sępa-Szarzyńskiego nie musisz znać pamięciowo. Ich wiersz może natomiast pojawić się w arkuszu jako materiał do analizy – i wtedy musisz umieć go odczytać.
• CKE w przykładowych zadaniach robi to wprost: Morsztyn służy do sprawdzenia pojęcia konceptu, Naborowski – do rozpoznania motywu przemijania w zestawieniu z obrazem.
• “Pamiętniki” Paska nie są w aktualnym kanonie, ale do 2028 r. nadal możesz wykorzystać je w wypracowaniu jako lekturę obowiązkową.
• Na maturze ustnej z tej części materiału są dwa zadania jawne – oba ze “Skąpca”.

Barok – co to za epoka?

Nazwa prawdopodobnie pochodzi od portugalskiego barroco, czyli nieregularnej perły – i już to mówi wiele o epoce, która ceniła to, co zaskakujące i niesymetryczne. Początkowo określenie było pejoratywne: oznaczało dziwaczność i przesadę.

Ramy czasowe, jak zwykle, są umowne. W Europie mówimy o okresie od końca XVI lub początku XVII wieku do pierwszej połowy XVIII stulecia. W Polsce barok to przede wszystkim XVII wiek i początek XVIII – czas wojen, kryzysu państwa i jednocześnie rozkwitu kultury szlacheckiej.

Daty nie są tu jednak najważniejsze. Znacznie więcej daje zrozumienie, dlaczego zmienił się sposób myślenia o człowieku.

Co dzieje się po renesansie?

Powtórka z renesansu do matury pokazuje epokę, która szukała harmonii, równowagi, ładu i wierzyła w możliwości człowieka. Kochanowski w Pieśniach buduje spójny program życia.

Barok mocniej eksponuje coś innego: kruchość życia, niepewność, sprzeczność między ciałem i duszą, upływ czasu, śmierć, zmienność świata, napięcie między sacrum a profanum.

Nie zapisuj jednak, że “barok odrzucił renesans”. To zbyt mocne. Trafniejsza teza brzmi:

Barok przejmuje część pytań renesansu, ale udziela na nie znacznie mniej spokojnych odpowiedzi.

Najlepszy dowód znajdziesz w samym Kochanowskim. Treny – z ich kryzysem stoicyzmu i zwątpieniem – są już bardzo blisko barokowego niepokoju. Zmiana epoki nie jest więc cięciem, ale przesunięciem akcentu.

Dlaczego człowiek baroku przestał ufać harmonii?

Powody były bardzo konkretne. Reformacja i kontrreformacja podzieliły Europę religijnie. XVII wiek to stulecie wojen – w Polsce potopu szwedzkiego i wojen kozackich. Rozwój nauki i odkrycia astronomiczne przesunęły człowieka z centrum wszechświata na jego obrzeże.

Trudno w takich warunkach utrzymać renesansową wiarę w uporządkowany, harmonijny świat.

Pascal – kontekst filozoficzny w dwóch zdaniach

Blaise Pascal ujął barokowe rozdarcie najzwięźlej: człowiek jest “trzciną myślącą”. Trzcina – bo krucha, śmiertelna, łatwa do zniszczenia. Myśląca – bo świadoma swojej sytuacji, a więc większa niż to, co ją niszczy.

To gotowy klucz do barokowego paradoksu: wielkość i słabość w jednej postaci. Nie potrzebujesz na maturze więcej Pascala niż to jedno pojęcie.

Najważniejsze pojęcia baroku – czego trzeba naprawdę rozumieć?

Vanitas, memento mori, tempus fugit – trzy różne rzeczy

Te trzy pojęcia bywają traktowane jak synonimy. Łączą się, ale znaczą co innego – i w zadaniu na rozpoznanie motywu ta różnica może mieć znaczenie.

• memento mori – pamiętaj o śmierci. Nacisk na nieuchronność końca i konieczność przygotowania się.
• tempus fugit – czas ucieka. Nacisk na tempo, na to, że chwila mija, gdy ją nazywasz.
• vanitas – ziemskie wartości są nietrwałe. Nacisk nie na śmierć samą, ale na bezwartościowość tego, co gromadzimy.

Ten sam mechanizm rozróżniania ćwiczyłeś już przy powtórce ze średniowiecza do matury, gdzie memento mori, danse macabre i ars moriendi też opisują pokrewne, ale różne rzeczy.

Warto też pamiętać, że vanitas nie jest wynalazkiem baroku. Formuła “marność nad marnościami” pochodzi z Księgi Koheleta – barok ją przejmuje i rozwija we własnym języku obrazowania.

Co z baroku obowiązuje na maturze 2027?

Matura 2027 w Formule 2023 sprawdza wymagania podstawy programowej z 2024 r. Obowiązują Informatory CKE od roku szkolnego 2024/2025 – i to jest jedyne wiarygodne źródło aktualnego kanonu.

Lektura obowiązkowa

Na poziomie podstawowym z tego kręgu czasowego CKE wymienia jeden utwór:

Poezja: co naprawdę musisz umieć?

Tu jest najważniejsze rozróżnienie całego artykułu.

W aktualnym Informatorze CKE pamięciowa znajomość treści i problematyki utworu poetyckiego może być sprawdzana tylko dla konkretnie wymienionych tytułów. Cała ta lista to: “Bogurodzica”, wskazane Pieśni i Treny Kochanowskiego, “Hymn do miłości ojczyzny”, “Oda do młodości” i “Testament mój”.

Nie ma na niej żadnego wiersza Morsztyna, Naborowskiego ani Sępa-Szarzyńskiego.

Nie oznacza to jednak, że barokową poezję można pominąć – i tu popełnia się drugi błąd, przeciwny do pierwszego. CKE wyraźnie zaznacza, że w teście historycznoliterackim jako teksty źródłowe mogą pojawiać się utwory poetów zarówno wskazanych, jak i niewskazanych w podstawie.

Różnica jest więc taka:

W praktyce oznacza to jedną rzecz: zamiast uczyć się na pamięć “Do trupa” i “Krótkości żywota”, naucz się rozpoznawać barokową poetykę i motywy w tekście, którego wcześniej nie widziałeś.

CKE pokazuje to wprost w przykładowych zadaniach:

• Jan Andrzej Morsztyn, “Do galerników” → rozpoznanie i wyjaśnienie konceptu,
• Daniel Naborowski, “Na toż” zestawiony z barokową martwą naturą → rozpoznanie wspólnego motywu przemijania i vanitas.

To najmocniejszy argument, że pojęcia trzeba rozumieć, nawet jeśli konkretne tytuły nie są objęte wymogiem pamięciowym.

Stary kanon: “Pamiętniki” Paska

CKE ustaliła, że w latach 2025-2028 w wypracowaniu możesz odwołać się – jako do lektury obowiązkowej – do tekstów, które były lekturami obowiązkowymi w podstawie z 2018 r. Na tej liście znajdują się “Pamiętniki” Jana Chryzostoma Paska.

Zapisz to precyzyjnie: nie są już aktualną lekturą obowiązkową wynikającą z podstawy 2024, ale w 2027 r. nadal działają w wypracowaniu. Aktualną listę zawsze sprawdzisz w informatorze CKE dla Formuły 2023.

Jan Andrzej Morsztyn – czym jest barokowy koncept?

Streszczanie erotyków nie ma tu sensu. Sens ma jedna umiejętność: rozpoznanie konceptu w wierszu, którego nie znasz.

Koncept to nie metafora ani pojedyncze porównanie. To zaskakujący pomysł, który organizuje cały utwór lub jego znaczną część – i jest rozwijany konsekwentnie aż do pointy.

Najczystszy przykład to “Do trupa”. Podmiot zestawia zakochanego z trupem i wylicza podobieństwa: obaj są bladzi, pozbawieni czucia, leżą w więzach, płoną. Zestawienie wydaje się absurdalne, ale każde kolejne podobieństwo jest poprawne. Pointa opiera się na jednej różnicy: trup nic już nie czuje, zakochany cierpi dalej. Czyli jest w gorszej sytuacji niż zmarły.

Widać tu wszystkie środki, po których poznasz barokową poetykę:

• antyteza – zestawienie przeciwieństw,
• paradoks – żywy w gorszej sytuacji niż martwy,
• hiperbola – wyolbrzymienie cierpienia,
• wyliczenie – kolejne podobieństwa budujące strukturę,
• niezwykłe porównanie – podstawa całego konceptu,
• pointa – zaskakujące zamknięcie.

Jeśli w arkuszu dostaniesz nieznany wiersz i zobaczysz taki układ, wiesz, z czym masz do czynienia – niezależnie od tytułu.

Jeśli chcesz zobaczyć, jak rozpoznawać koncept, vanitas i pozostałe cechy barokowej poezji na konkretnych tekstach, cały dział znajdziesz w kursie wideo z języka polskiego na poziomie podstawowym.

Daniel Naborowski – czas, który nie daje się zatrzymać

Naborowski to najlepszy model barokowego myślenia o przemijaniu. W “Krótkości żywota” życie zostaje sprowadzone do serii coraz krótszych porównań – dźwięku, cienia, punktu – a sama składnia utworu przyspiesza wraz z treścią. W “Marności” pojawia się z kolei rozwiązanie: świadomość nietrwałości nie musi prowadzić do rozpaczy, jeśli towarzyszy jej “Bój się Boga”.

Nie musisz pamiętać tych wierszy. Musisz rozpoznać mechanizm: narastające tempo, kondensacja obrazów, świadomość końca zbudowana z konkretów, a nie z abstrakcji. Jeśli podobny tekst pojawi się w arkuszu, to właśnie po tym go poznasz.

Mikołaj Sęp-Szarzyński – renesans czy barok?

Odpowiedź brzmi: jedno i drugie, i właśnie dlatego jest ciekawy. Sęp-Szarzyński to twórca przełomu epok – korzysta z renesansowych form, ale wypełnia je już barokowym niepokojem.

Najlepszy przykład to “Sonet IV. O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem”. Forma jest klasyczna, sonetowa. Ale świat przedstawiony w wierszu to przestrzeń nieustannej walki, człowiek jest w niej “rozdwojony w sobie”, a bez pomocy Boga – bezradny.

To gotowy model poezji metafizycznej: nie ozdobna refleksja o Bogu, ale realne pytanie o to, czy człowiek jest w stanie cokolwiek samodzielnie osiągnąć. Zestaw to z Kochanowskim i różnica epok robi się widoczna od razu.

Sarmatyzm – czym naprawdę był?

Kontusz, szabla i uczty to obraz z filmu, nie definicja.

Sarmatyzm to ideologia i kultura polskiej szlachty, oparta na micie pochodzenia od starożytnych Sarmatów. Z tego mitu wyrastało poczucie wyjątkowości stanu szlacheckiego, przywiązanie do wolności i tradycji, silna tożsamość katolicka oraz ideał życia ziemiańskiego.

Na maturze najbardziej opłaca się widzieć w nim dwie strony jednocześnie:

Ta ambiwalencja jest kluczowa, bo późniejsza literatura wykorzystuje obie strony naraz – w “Panu Tadeuszu”, “Potopie” i “Weselu”. Uproszczenie “sarmatyzm = patriotyzm” odbiera Ci połowę możliwych argumentów.

“Pamiętniki” Paska – czy trzeba je znać na maturę 2027?

Nie w takim sensie, w jakim musisz znać “Skąpca”. Nie są aktualną lekturą obowiązkową wynikającą z podstawy 2024. Ale na maturze 2027 nadal możesz odwołać się do nich w wypracowaniu jako do lektury obowiązkowej, w ramach okresu przejściowego obowiązującego do 2028 r.

Jeśli je znasz, masz dobry materiał do kontekstów: sarmatyzm, obraz szlachty, wojna widziana z perspektywy uczestnika, patriotyzm, obyczajowość i mentalność XVII-wiecznego szlachcica. Pasek jest o tyle cenny, że nie ocenia – opisuje siebie i swoje środowisko od środka, ze wszystkimi sprzecznościami.

“Skąpiec” Moliera – najważniejsza lektura przy tej epoce

Zacznij od klasyfikacji, bo tu najczęściej pojawia się błąd

Molier jest przedstawicielem francuskiego klasycyzmu XVII wieku. Chronologicznie funkcjonuje w czasie kultury baroku i w szkolnym układzie omawia się go właśnie przy tej epoce – ale jego komedia realizuje zasady klasycyzmu: jasność konstrukcji, przejrzystość języka, cel moralizatorski, zasadę trzech jedności.

To nie jest barokowy koncept, przepych ani niepokój metafizyczny. Nie nazywaj “Skąpca” typowym dramatem barokowym – to jedno z najczęstszych uproszczeń w opracowaniach, które wrzucają cały XVII wiek do jednego worka.

Harpagon – mechanizm, nie streszczenie

Najlepsze zdanie, jakie możesz zapamiętać o tej lekturze, brzmi:

Harpagon nie posiada pieniędzy – w praktyce to pieniądze posiadają Harpagona.

Jego majątek nie daje mu bezpieczeństwa, a zwiększa strach. Skąpiec, który ma szkatułkę, boi się nieustannie, że ją straci – i ten strach organizuje mu całe życie. Skąpstwo niszczy przy tym każdą relację: dzieci traktuje jak koszt, przyszłego zięcia wybiera według warunków finansowych, a w scenie po kradzieży rozpacza nad pieniędzmi tak, jak rozpacza się po człowieku.

Najważniejsze motywy: pieniądz, chciwość, rodzina, konflikt pokoleń, miłość kontra interes, władza rodzica, uprzedmiotowienie człowieka, szczęście.

Gatunek

“Skąpiec” to komedia charakterów – komizm wynika przede wszystkim z wyolbrzymionej dominującej cechy bohatera, a nie z sytuacji. Warto jednak rozpoznawać wszystkie trzy rodzaje komizmu: komizm postaci (Harpagon), komizm sytuacyjny (nieporozumienie po kradzieży szkatułki), komizm językowy (powtarzalne formuły i przejęzyczenia).

“Skąpiec” na maturze ustnej 2027 – dwa zadania jawne

Na aktualnej liście jawnych zadań z tej lektury są dwa:

1. Czy dobra materialne czynią człowieka szczęśliwym?
2. Przyczyny nieporozumień między rodzicami a dziećmi.

Pierwsze z nich mamy opracowane osobno – sprawdź Czy dobra materialne czynią człowieka szczęśliwym? – opracowanie pytania jawnego, jeśli chcesz zobaczyć gotową strukturę odpowiedzi z kontekstami.

I uwaga, którą warto zapisać obok: brak pytania jawnego z Morsztyna czy Naborowskiego nie oznacza, że poetyka baroku nie pojawi się na maturze. Lista jawna dotyczy wyłącznie części ustnej. W części pisemnej ich wiersz może posłużyć jako tekst źródłowy – i, jak widać w przykładowych zadaniach CKE, właśnie tak jest wykorzystywany.

Barok na poziomie rozszerzonym – czy dochodzą lektury?

Nie. W aktualnej liście z podstawy 2024 nie ma osobnej barokowej lektury epickiej ani dramatycznej dodawanej wyłącznie na poziomie rozszerzonym – lista PR przechodzi po “Hamlecie” do “Kordiana” i utworów późniejszych.

Nie znaczy to jednak, że na rozszerzeniu barok jest mniej ważny. Zmienia się to, czego się od Ciebie oczekuje. Na PR trzeba sprawniej analizować styl, rozpoznawać konwencję literacką, interpretować poezję i używać epoki jako kontekstu historycznoliterackiego – a barok jest do tego materiałem wyjątkowo wdzięcznym.

Warto więc pogłębić: konceptyzm i marinizm jako świadome strategie artystyczne, metafizyczność jako typ pytania o człowieka, Pascalowski paradoks, ambiwalencję sarmatyzmu. Nie ucz się natomiast “listy obowiązkowych lektur PR z baroku” – takiej listy nie ma.

Pogłębioną pracę z analizą, konwencją i wypracowaniem znajdziesz w kursie wideo z języka polskiego rozszerzonego.

Barok w sztuce – jak rozpoznać epokę na obrazie?

Ta umiejętność ma bardzo konkretne uzasadnienie: w Informatorze CKE wiersz Naborowskiego zostaje zestawiony z XVII-wiecznym obrazem przedstawiającym wazon z kwiatami, a zadanie polega na wskazaniu wspólnego motywu. Materiał ikonograficzny jest więc realną częścią arkusza.

Cechy barokowej sztuki, po których ją poznasz: dynamizm i ruch, teatralność ujęcia, silny kontrast, światłocień, przepych detalu, iluzja przestrzeni.

W martwej naturze szukaj symboli vanitas:

• czaszka – śmiertelność,
• zegar lub klepsydra – upływ czasu,
• zgaszona świeca – kres życia,
• zwiędły kwiat – przemijanie piękna,
• psujące się owoce – nietrwałość dóbr,
• bańka mydlana – kruchość ludzkiego losu.

Bukiet kwiatów wygląda więc na pochwałę piękna, ale opadający płatek albo owad na liściu mówią coś przeciwnego. To ten sam mechanizm, który działa w wierszu Naborowskiego – i dlatego oba teksty da się zestawić.

Najważniejsze motywy baroku na maturę

Barok jako kontekst do innych epok i lektur

Największa wartość tej epoki w wypracowaniu polega na tym, że łączy się w obie strony.

• Kohelet → barokowe vanitas: “marność nad marnościami” jest znacznie starsza niż barok, który tylko rozwija biblijny sposób myślenia o przemijaniu.
• średniowieczne memento mori → barokowe vanitas: ten sam temat śmierci, inny sposób przedstawienia – dydaktyczny nakaz kontra refleksja nad wartością dóbr.
• Kochanowski → Sęp-Szarzyński i Naborowski: od próby zachowania równowagi do niepokoju i rozdarcia.
• sarmatyzm → “Potop”: Zagłoba i Kmicic jako literacki zapis obu stron szlacheckiego etosu.
• “Skąpiec” → “Lalka”: pieniądz jako narzędzie pozycji społecznej i to, co robi z relacjami między ludźmi.
• “Skąpiec” → “Opowieść wigilijna”: Harpagon i Scrooge to ten sam typ bohatera, ale z jedną decydującą różnicą – Scrooge się zmienia, Harpagon nie. Molier nie daje swojemu skąpcowi przemiany, bo komedia charakterów pokazuje cechę, a nie drogę.
• barok → Młoda Polska: niepokój, dekadencja, świadomość przemijania wracają w nowym języku.

Najczęstsze błędy przy powtórce baroku

• “Skąpiec to typowy dramat barokowy.” Nie. To francuski klasycyzm XVII wieku – inne zasady, inny cel, inna estetyka.
• “Morsztyn, Naborowski i Sęp-Szarzyński to aktualne lektury obowiązkowe.” Nie w sensie pamięciowym. Ich tekst może pojawić się jako materiał źródłowy, ale CKE nie wymaga wcześniejszej znajomości konkretnych tytułów.
• “Vanitas to to samo co memento mori.” Pojęcia się łączą, ale nie znaczą tego samego.
• “Koncept to po prostu metafora.” Nie. To pomysł organizujący cały utwór i rozwijany aż do pointy.
• “Sarmatyzm oznacza patriotyzm.” Za prosto. Ma stronę pozytywną i negatywną, a literatura wykorzystuje obie.
• “»Pamiętniki« Paska są nadal aktualną lekturą obowiązkową.” Nie według podstawy 2024 – można ich jednak użyć w wypracowaniu do 2028 r.
• “Skoro Morsztyna nie ma w pytaniach jawnych, nie pojawi się na maturze.” Błąd. Lista jawna dotyczy tylko ustnej, a CKE wykorzystuje jego poezję w przykładowym teście historycznoliterackim.

Barok w 10 minut – checklista przed maturą

Odpowiedz bez zaglądania w notatki. Każde “nie wiem” wskazuje sekcję, do której warto wrócić.

1. Co zmienia się w światopoglądzie między renesansem a barokiem?
2. Dlaczego kontrast jest dla baroku tak ważny?
3. Co oznacza vanitas?
4. Czym vanitas różni się od memento mori i tempus fugit?
5. Co to jest koncept i czym różni się od metafory?
6. Jak CKE może sprawdzić koncept na przykładzie poezji?
7. Po czym poznasz poetykę Morsztyna w nieznanym wierszu?
8. Jak Naborowski przedstawia czas i przemijanie?
9. Na czym polega metafizyczny charakter poezji Sępa-Szarzyńskiego?
10. Co oznacza sarmatyzm i jakie ma dwie strony?
11. Jaki status mają “Pamiętniki” Paska na maturze 2027?
12. Dlaczego Harpagon nie jest szczęśliwy mimo majątku?
13. Jak skąpstwo wpływa na jego relacje rodzinne?
14. Jakie dwa zadania jawne ze “Skąpca” obowiązują?
15. Dlaczego nie należy nazywać “Skąpca” typowym dramatem barokowym?
16. Jakie symbole vanitas rozpoznasz na barokowej martwej naturze?