Jeśli boisz się, że na maturze z polskiego trafisz na temat „z kosmosu”, spokojnie — większość tematów da się rozwiązać, jeśli dobrze ogarniasz motywy. Literatura nie jest zbiorem losowych historii. Te same problemy, pytania i konflikty wracają w różnych epokach, tylko w innych wersjach.
Dlatego na maturze nie wygrywa ten, kto zna najwięcej streszczeń, ale ten, kto rozumie, o czym naprawdę są lektury i potrafi to nazwać. Poniżej przygotowaliśmy 5 motywów, które pojawiają się regularnie i które warto mieć opracowane na maturze z polskiego.
Uniwersalne motywy na maturę z polskiego – dlaczego warto je znać?
W nowej formule matury (Formuła 2023) nie wystarczy już tylko znać treść lektury. Musisz umieć osadzić ją w kontekście. I tu z pomocą przychodzą motywy na maturze.
Traktuj motyw jak “szufladkę” w głowie. Gdy widzisz temat o “roli cierpienia”, od razu otwierasz szufladkę “Hiob / Dziady / Zbrodnia i kara”. Dzięki temu:
- Oszczędzasz czas na planowanie pracy.
- Łatwiej dobierasz konteksty (filozoficzne, historyczne, biograficzne).
- Twoja argumentacja staje się spójna i dojrzała.
1. Motyw miłości – siła, która buduje albo niszczy
Miłość w literaturze bardzo rzadko jest prosta i szczęśliwa. Często staje się źródłem cierpienia, konfliktów wewnętrznych albo trudnych wyborów moralnych. Na maturze motyw miłości służy zwykle pokazaniu psychiki bohatera, jego słabości, idealizmu albo tragicznych decyzji. To też dobry punkt wyjścia do rozważań o tym, czy uczucie daje sens życiu, czy raczej prowadzi do upadku.
Przykłady z lektur:
- Stanisław Wokulski (Lalka) – idealizuje Izabelę Łęcką, podporządkowuje jej całe życie, majątek i ambicje. Miłość prowadzi go do rozczarowania i kryzysu egzystencjalnego.
- Werter (Cierpienia młodego Wertera) – nie potrafi poradzić sobie z niespełnioną miłością do Lotty, co kończy się samobójstwem.
- Romeo i Julia – ich uczucie jest silniejsze niż konflikt rodów, ale prowadzi do tragedii i śmierci obojga.
2. Motyw winy i kary – sumienie ważniejsze niż prawo
Ten motyw pojawia się bardzo często w tematach dotyczących moralności, odpowiedzialności i sprawiedliwości. Literatura pokazuje, że kara nie zawsze musi przyjść z zewnątrz – czasem najsurowszym sędzią jest własne sumienie. Na maturze motyw winy i kary pozwala analizować konsekwencje czynów oraz pytanie o to, czy człowiek może uciec przed odpowiedzialnością.
Przykłady z lektur:
- Raskolnikow (Zbrodnia i kara) – po dokonaniu morderstwa nie potrafi żyć spokojnie. Dręczą go wyrzuty sumienia, które prowadzą do przyznania się do winy i duchowego odrodzenia.
- Balladyna – popełnia kolejne zbrodnie, by utrzymać władzę, ale ostatecznie zostaje ukarana przez siły wyższe.
- Makbet – po zabójstwie króla traci spokój, popada w paranoję i dokonuje kolejnych zbrodni, co prowadzi do jego upadku.
3. Motyw buntu i przemiany bohatera
Bunt w literaturze często wynika z niesprawiedliwości świata, cierpienia lub konfliktu wartości. Bohater buntuje się przeciw Bogu, społeczeństwu albo samemu sobie. Bardzo często bunt prowadzi do wewnętrznej przemiany, która zmienia sposób myślenia i działania postaci. To świetny motyw do tematów o dojrzewaniu, odpowiedzialności i konsekwencjach wyborów.
Przykłady z lektur:
- Konrad (Dziady cz. III) – buntuje się przeciwko Bogu, oskarżając Go o cierpienie narodu polskiego.
- Jacek Soplica (Pan Tadeusz) – z porywczego szlachcica i awanturnika przechodzi przemianę w pokornego patriotę, który poświęca życie dla ojczyzny.
- Kmicic (Potop) – początkowo egoistyczny i brutalny, stopniowo zmienia się w odpowiedzialnego bohatera narodowego.
4. Motyw pracy i poświęcenia – sens życia i odpowiedzialność
Ten motyw często pojawia się w kontekście wyborów życiowych i konfliktu między szczęściem osobistym a dobrem ogółu. Literatura pokazuje pracę jako wartość, która nadaje życiu sens, ale też jako źródło wyrzeczeń. Na maturze motyw ten dobrze sprawdza się w tematach o idealizmie, misji i rozczarowaniu rzeczywistością.
Przykłady z lektur:
- Stanisław Wokulski (Lalka) – wierzy w rozwój nauki i pracy organicznej, ale jego ideały zderzają się z egoizmem społeczeństwa.
- Doktor Judym (Ludzie bezdomni) – rezygnuje z miłości do Joasi, by poświęcić się pomocy biednym.
- Cezary Baryka (Przedwiośnie) – konfrontuje marzenie o „szklanych domach” z brutalną rzeczywistością Polski po odzyskaniu niepodległości.
5. Motyw ojczyzny, tradycji i tożsamości narodowej
To jeden z najbardziej charakterystycznych motywów polskiej literatury. Ojczyzna bywa przedstawiana jako wartość najwyższa, ale też jako źródło rozczarowania i bólu. Na maturze motyw ten pozwala pisać o patriotyzmie, historii, odpowiedzialności za naród i krytycznym spojrzeniu na społeczeństwo.
Przykłady z lektur:
- Soplicowo (Pan Tadeusz) – symbol utraconej ojczyzny, tradycji i wspólnoty narodowej.
- Wesele Wyspiańskiego – krytyka polskiego społeczeństwa, jego bierności i niezdolności do wspólnego działania.
- Dziady cz. III – Polska ukazana jako „Chrystus narodów”, naród cierpiący za inne kraje Europy.
Jak łączyć motywy, by zdobyć punkty za kontekst?
Tak, w wypracowaniu maturalnym możesz odwołać się do filmu, spektaklu teatralnego czy obrazu jako “innego tekstu kultury”. Pamiętaj jednak, że jeden z argumentów musi odwoływać się do lektury obowiązkowej. Film jest świetnym uzupełnieniem (kontekstem).
Najczęściej zadawane pytania
Czy mogę użyć filmu jako przykładu motywu na maturze?
Nie, egzamin trwa nieprzerwanie przez 180 minut. Nie ma przerw na odpoczynek. Jeśli musisz wyjść do toalety, możesz to zrobić (pod nadzorem), ale czas Twojego egzaminu nie jest wtedy zatrzymywany – zegar tyka dalej.
Ile motywów muszę poruszyć w wypracowaniu?
Temat wypracowania zazwyczaj narzuca jeden główny problem (motyw). Twoim zadaniem jest dobranie lektury obowiązkowej i innego tekstu kultury, które ten motyw realizują. Nie musisz wymieniać wszystkich znanych Ci motywów – skup się na głębokiej analizie tego jednego, zadanego w temacie.
Co jeśli zapomnę autora lub tytuł lektury na maturze?
Na egzaminie pisemnym błędne podanie nazwiska autora lub tytułu lektury obowiązkowej to poważny błąd rzeczowy (a w skrajnych przypadkach kardynalny). Jeśli odwołujesz się do tekstu kultury (nieobowiązkowego) i zapomnisz tytułu, spróbuj opisać go tak dokładnie, by egzaminator wiedział, o co chodzi (np. “W filmie Andrzeja Wajdy będącym adaptacją…”), ale jest to ryzykowne.